De Zwarte Haarstaartvis van Madeira

De Zwarte Haarstaartvis van Madeira
In de azuurblauwe wateren rondom het Portugese eiland Madeira zwemt een vis zo vreemd en fascinerend dat hij bijna mythisch lijkt: de zwarte haarstaartvis, in het Portugees: peixe espada preto,  en in het Engels: black scabbard fish. Ondanks zijn grillige uiterlijk – een lang, slank en bijna mesachtig lichaam, felle tanden en grote ogen – is deze vis een van de meest geliefde en waardevolle vangsten van de regio. Deze vis komt vrijwel nooit levend boven water door het grote drukverschil. Dat verklaart ook de witte striemen die je ziet op zijn huid. Dit is vaak goed te zien als ze tentoongesteld liggen voor verkoop in de supermarkt of op de vismarkt in Funchal.
 

Leven in de Duisternis
De zwarte haarstaartvis is een diepzeebewoner pur sang. Hij leeft voornamelijk op diepten tussen ongeveer 200 en 1700 meter onder het oceaanoppervlak, een zone waar nauwelijks zonlicht doordringt en de druk enorm is. Daar, in de koude, stille diepten, heeft de vis zich aangepast met grote ogen om het weinige licht te benutten en met een lang, flexibel lichaam om behendig te navigeren en te jagen.

Gedurende de dag blijft de vis in de donkere diepten, maar ’s nachts maakt hij een nachtelijke migratie omhoog, soms tot 200–300 meter, om te foerageren. Zijn dieet is gevarieerd: van kleine visjes tot kreeftachtigen, inktvissen en garnalen staan op het menu.

Het oceaangebied rond Madeira is ideaal voor deze vissoort vanwege de steile zeebodem die razendsnel in diepe wateren overgaat – een zeldzaam landschap dat diepzeevisserij mogelijk maakt zonder kilometers uit de kust te hoeven varen. 

Traditioneel en Nachtelijk
De zwarte haarstaartvis leeft overdag in zo'n diepte dat hij voor vissers praktisch onbereikbaar is – maar ’s nachts komt hij omhoog. Dit ritme heeft de vissers leren werken in het donker. Rond zonsondergang varen traditionele boten uit, vaak kleine, houten schepen die gekenmerkt worden door hun eenvoudige maar robuuste constructie. 

Het vangmateriaal dat het meest gebruikt wordt is de diepwater longline, ook wel ‘espinhel’ genoemd: een horizontale vislijn met duizenden haken die op lengte wordt afgedaald tot in de diepten waar de vis jaagt. Er wordt meestal squid (inktvis) of ander aantrekkelijk aas gebruikt om de diepzee predator te lokken. 

Vissen gebeurt eigenlijk uitsluitend ’s nachts, omdat de vis dan hoger in de waterkolom jaagt – een traditie die al meer dan anderhalve eeuw bestaat in de regio.

Ik weet nog goed dat ik samen met m'n vader in de vroegte naar de haven reden in Funchal waar de boten ‘s ochtends aankwamen na de vangst om hun vis gereed te maken voor transport naar de markt. Heerlijk om naar te kijken hoe de lange vissen met lange stokken uit het ruim werden getakeld en in kisten werden gelegd. Vaak kwamen de mannen even een peukie bietsen bij ons dan. Om vervolgens naar de vismarkt te rijden waar de rest van alle vissen al werd uitgestald. Geloof mij, als je daar om 07:00 uur in de ochtend bent is dat echt de moeite waard. Dan zijn de lokale mensen daar om hun vis te kopen en zie je pas echt hoeveel er uitgestald ligt. Na 09:00 uur is het al vaak niet meer zo gevuld en dus minder interessant.
In het tonijnseizoen liggen daar ook de grote joekels van soms wel 200 kg op de werkbanken. Een majestueus gezicht om van dichtbij te zien. 

Geschiedenis van de Visserij
De visserij op de zwarte haarstaartvis heeft oude wortels. Hoewel de eerste gedocumenteerde vangsten niet heel nauwkeurig te dateren zijn, gaat men ervan uit dat de visserij al in de 17e of 18e eeuw plaatsvond rond Madeira, en dat deze langzaam evolueerde van eenvoudige lijn hengels tot de gespecialiseerde longlines die we vandaag kennen. 

Dat deze vis zo belangrijk is voor Madeira is niet zomaar een lokale gewoonte: al eeuwenlang helpt de visserij gemeenschappen zoals Câmara de Lobos, Cancela, Porto Moniz en ook bij Madalena do Mar economisch te ondersteunen, met duizenden tonnen vis die jaarlijks worden gevangen en verwerkt. 
 

Een Unieke Delicatesse
Op Madeira is zwarte haarstaartvis niet alleen vis – het is culinaire cultuur. De zachte witte filet staat bekend om zijn verfijnde smaak en wordt op talloze manieren bereid. Maar misschien wel het meest iconische gerecht is de combinatie met gebakken banaan – espada com banana, een smaakexplosie die verrassend goed werkt. 

Andere populaire bereidingswijzen zijn bijvoorbeeld met passievruchtensaus, gegrild of gepaneerd. In veel restaurants op Madeira en in vismarkten zie je deze vis trots uitgestald als een van de top keuzes van de dag. Maar ook thuis in de huizen van Madeirense wordt deze vis veel gegeten. Het is leuk om eens te kijken in de supermarkt of vismarkt hoe zo’n vis dan wordt geprepareerd voor de koper. Altijd vers gestript van de zwarte laag op de huid, want deze is toxisch en moet verwijderd worden. Dat doen ze vaak met een stuk plastic afkomstig van plastic zakken. Daar kun je goed mee schuren zonder dat de onderste huid wordt beschadigd.

Daarnaast is de vis zo geliefd dat er zelfs gastronomische feesten aan gewijd zijn, zoals het Festa Gastronomica do Peixe Espada Preto in Câmara de Lobos – een jaarlijks evenement vol muziek, eten en lokale tradities. 
 

Duurzaamheid en Bescherming
Zoals bij veel diepzeevissen, heeft de zwarte haarstaartvis een langzame levenscyclus en wordt hij pas relatief laat volwassen – kenmerken die hem kwetsbaar maken voor overbevissing als de vangsten niet goed worden beheerd. 

De lokale overheid en vissers werken daarom samen aan maatregelen om de vispopulatie te beschermen. Zo is er recent gediscussieerd over seizoensgebonden vis verboden rondom de paaiperiode (wanneer de vis dichter bij de kust komt om te paren), en mogelijke vangst limieten om te voorkomen dat er meer dan ongeveer een miljoen vissen per jaar worden gevangen. 

Dit soort maatregelen zijn belangrijk om ervoor te zorgen dat deze iconische vis niet alleen vandaag, maar ook in de toekomst deel blijft uitmaken van de Madeirense visserscultuur en keuken.
 

Een Symbool van Madeira
De zwarte haarstaartvis is meer dan een vis. Hij is een symbool van de intense relatie tussen de inwoners van Madeira en de zee: een alliantie van traditie, hard werken, gastronomie en respect voor de natuurlijke wereld. Van de duisternis van de diepe oceaan tot op je bord – deze vis vertelt een verhaal dat verbonden is met cultuur, economie en passie.

Dus de volgende keer dat je op Madeira bent en iemand je een bord espada com banana aanbiedt, kijk dan niet alleen naar de smaak, maar ook naar het eeuwenoude verhaal erachter – van de diepte tot op je bord.